Қазақстанда мүгедектік үш топ бойынша белгіленеді: бірінші, екінші және үшінші. Топ ауру немесе жарақат адамның күнделікті өміріне қаншалықты әсер ететінін көрсетеді: өзіне-өзі қызмет көрсету, жүріп-тұру, жұмыс істеу, оқу, қарым-қатынас жасау қабілетін. Шешімді медициналық-әлеуметтік сараптама (МӘС, орысша МСЭ) қабылдайды. Жәрдемақы мөлшері, жұмыс жағдайы, келесі қайта куәландыру мерзімі және оңалту құралдары берілетін жеке оңалту бағдарламасы осы шешімге байланысты.
Мүгедектіктің неше тобы бар және олар нені білдіреді
Мүгедектікті белгілеу тәртібі Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі 2023 жылы бекіткен Медициналық-әлеуметтік сараптама жүргізу қағидаларында бекітілген. Ересектерге үш топтың бірі белгіленеді:
I топ — ағза функцияларының тұрақты елеулі немесе күрт айқын бұзылуы. Әдетте адам тұрақты бөгде көмексіз бола алмайды.
II топ — тұрақты айқын бұзылулар. Адам өзіне ішінара қызмет көрсетеді, бірақ тұрмыста, жүріп-тұруда немесе жұмыста тұрақты көмек немесе арнайы жағдай қажет.
III топ — тұрақты орташа айқын бұзылулар. Адам негізінен дербес, бірақ жұмыста, жүктемеде немесе жекелеген әрекеттерде шектеулі.
Бірінші топ — ең ауыр, үшінші — ең жеңіл. «Тұрақты» деген сөз маңызды: мүгедектік уақытша нашарлау кезінде емес, емдеу мен оңалтудан кейін де бұзылулар сақталғанда белгіленеді.
Балаларға бөлек: 7 жасқа дейінгі балаға топқа бөлінбей «мүгедектігі бар бала» санаты белгіленеді. 7 жастан 18 жасқа дейін — бірінші, екінші немесе үшінші топтағы «мүгедектігі бар бала» санаты.
Медициналық-әлеуметтік сараптама нені бағалайды
МӘС топты диагноз бойынша емес, аурудың өмірге қалай әсер ететініне қарап анықтайды. Бір диагноз екі адамда әртүрлі топ беруі немесе мүлдем мүгедектік бермеуі мүмкін. Сарапшылар тыныс-тіршіліктің жеті санатын бағалайды:
Өзіне-өзі қызмет көрсету — адам өзі тамақтана, киіне, жуына, дәретханаға бара ала ма.
Жүріп-тұру — өзі жүре ме, таяқпен, жүргішпен немесе тек басқа адамның көмегімен бе.
Еңбек қызметі — бұрынғы жұмысында, жеңілдетілген жағдайда істей ала ма, әлде мүлдем істей алмай ма.
Оқу — жаңа білім мен дағдыны меңгеру қабілеті.
Бағдарлау — уақыт пен кеңістікте бағдар таба білу.
Қарым-қатынас — сөйлеу, сөзді түсіну, байланыс жасау қабілеті.
Мінез-құлықты бақылау — өз әрекетін түсіну және бақылау қабілеті.
Әр санат бойынша шектеу үш дәрежемен бағаланады. Бір немесе бірнеше санат бойынша үшінші дәрежелі шектеу — I топқа, екінші дәреже — II топқа, бірінші дәреже — III топқа негіз. 7 жасқа дейінгі балаларда қосымша ойын мен танымдық қызмет және қимыл белсенділігі бағаланады.
Топтардың іс жүзіндегі айырмашылығы
Төменде — сараптамадан кейін отбасыларды жиі қызықтыратын нәрселер. Сомалар 2026 жылға берілген, олар жыл сайын қайта қаралады.
Мүгедектік бойынша жәрдемақы (2026 жыл): I топ — айына 111 873 теңге, II топ — 89 498 теңге, III топ — 61 022 теңге. 7 жасқа дейінгі мүгедектігі бар балаға — 81 871 теңге, 7–18 жастағы балаларға топ бойынша сәйкесінше 111 873, 93 058 және 81 871 теңге.
Күтім жасағаны үшін төлем: айына 81 871 теңгені I топтағы адамға күтім жасайтын адам, сондай-ақ мүгедектігі бар баланың ата-анасы немесе қорғаншысы алады. II және III топ үшін мұндай төлем жоқ.
Бөгде көмек: I топта ол үнемі, II топта — жүйелі түрде қажет, III топта әдетте қажет емес.
Жұмыс: III топпен көпшілігі жұмысын жалғастырады. I және II топпен де жұмыс істеуге болады, бірақ оңалту бағдарламасында ұсынылған жағдайларда.
Жәрдемақыдан бөлек, жұмыс істеп, әлеуметтік аударымдар төлеген адамдар Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан еңбек ету қабілетінен айырылу жағдайы бойынша әлеуметтік төлем ала алады. Оның мөлшері топқа емес, табысқа, әлеуметтік сақтандыруға қатысу өтіліне және еңбек ету қабілетінен айырылу дәрежесіне байланысты.
Мүгедектікпен жұмыс істеуге бола ма
Иә, кез келген топпен. Заң мүгедектігі бар адамдарға жұмыс істеуге тыйым салмайды, ал жәрдемақы адамның жұмыс істейтін-істемейтініне қарамастан төленеді. Шектеулер жұмыс істеу құқығына емес, жағдайына қатысты:
ЖОБ-тың кәсіптік бөлігі. Онда МӘС адамға қандай еңбек түрлері мен жағдайлар сәйкес келетінін көрсетеді: мысалы, ауыр жүктемесіз, қысқартылған күнмен немесе үйде. Жұмыс беруші бұл ұсынымдарды ескеруге тиіс.
I және II топқа қысқартылған уақыт. Еңбек кодексі бойынша олар үшін жұмыс аптасы — 36 сағаттан аспайды және жылына кемінде 6 күнтізбелік күн қосымша ақылы демалыс беріледі.
Үстеме және түнгі жұмыс. Мүгедектігі бар адамдар үстеме жұмысқа тартылмайды, түнгі жұмысқа — тек олардың жазбаша келісімімен және денсаулығына қайшы болмаса.
Топ қандай мерзімге белгіленеді және оны қалай өзгертуге болады
Ересектерге мүгедектік 6 айға, 1 жылға, 2 жылға, 5 жылға немесе қайта куәландыру мерзімінсіз белгіленеді. Балаларға — сол мерзімдерге не 7 немесе 18 жасқа дейін. Мерзім болжамға байланысты: жақсару мүмкіндігі неғұрлым аз болса, мерзім соғұрлым ұзақ.
Қайта куәландыру мерзімінсіз (мерзімсіз) топ арнайы тізбедегі қайтымсыз ақаулар мен аурулар кезінде, оңалту көмектеспей, топ бірнеше жыл бойы тұрақты сақталғанда және болжамы қолайсыз зейнет жасындағы адамдарға белгіленеді.
Мерзім біткенге дейін қайта куәландырудан өту керек. Жолдаманы тіркелген емхана рәсімдейді. Көп жағдайда сараптама сырттай өтеді: дәрігер құжаттарды электрондық түрде жібереді, адамға МӘС бөліміне өзі барудың қажеті жоқ. Бұл әсіресе төсекте жатқан және аз қозғалатын адамдарға ыңғайлы.
Жағдай нашарласа, мерзімнің бітуін күтудің қажеті жоқ: қайта сараптамаға жолдама алу үшін емдеуші дәрігерге жүгініңіз. МӘС шешімімен келіспесеңіз, оны алған күннен бастап үш ай ішінде шағымдануға болады, шағым 20 жұмыс күні ішінде қаралады.
Топ ақшадан басқа не береді: ЖОБ және тегін ТОҚ
Мүгедектікпен бірге МӘС сол мерзімге жеке оңалту бағдарламасын (ЖОБ, орысша ИПР) әзірлейді. Онда үш бөлік бар: медициналық, әлеуметтік және кәсіптік. Адамға қандай техникалық оңалту құралдары (ТОҚ) мен қызметтер және қанша тиесілі екені дәл әлеуметтік бөлікте көрсетіледі.
Маңызды жайт: ТОҚ тізбесі топтың нөміріне емес, медициналық көрсетілімдерге байланысты. III топтағы және несеп ұстай алмайтын адам урологиялық төсемдер немесе подгузник алады, ал мұндай бұзылуы жоқ I топтағы адам оларды алмайды. Сондықтан сараптамада тұрмыстағы барлық қиындықты толық айтқан жөн — бағдарламаға не енетіні осыған байланысты. Бағдарлама туралы толығырақ — ЖОБ (ИПР) деген не және сізге қандай ТОҚ тиесілі мақаласында.
ЖОБ бойынша, мысалы, мыналар тегін беріледі:
ересектер мен балаларға арналған подгузниктер, сіңіргіш төсеніштер, урологиялық төсемдер
катетерлер, уропрезервативтер, несеп қабылдағыштар
нәжіс қабылдағыштар мен стомаға күтім жасау құралдары
мүгедектер арбалары, жүргіштер, протездік-ортопедиялық бұйымдар, есту және көру қабілеті бұзылған адамдарға арналған құралдар
ТОҚ-тан бөлек, ЖОБ-қа санаторий-курорттық емделу, жеке көмекшінің немесе ымдау тілі маманының қызметтері енуі мүмкін.
Топ белгіленгеннен кейін ТОҚ-ты тегін қалай алуға болады
ЖОБ рәсімделгеннен кейін тиесілі бұйымдар aleumet.egov.kz әлеуметтік қызметтер порталындағы жеке кабинетте пайда болады. Мүгедектігі бар адам немесе оның өкілі жеткізуші мен үлгіні өзі таңдайды, тапсырысқа ЭЦҚ-мен қол қояды және тауарды жеткізу арқылы немесе өзі барып алады, ал ақысын мемлекет төлейді. Портал қалай жұмыс істейтіні әлеуметтік қызметтер порталы «Әлеумет»: ТОҚ-ты тегін қалай алуға болады мақаласында талданған.
«Портсиб» ЖШС 2019 жылдан бері порталда жеткізуші ретінде жұмыс істейді және подгузниктерді, төсеніштерді, катетерлерді, несеп қабылдағыштар мен нәжіс қабылдағыштарды Солтүстік Қазақстан облысы мен бүкіл Қазақстан бойынша жеткізеді. Бізді порталдан қалай табуға және тапсырыс беруге болатыны туралы қадамдық нұсқаулық — әлеуметтік қызметтер порталы арқылы тауарды қалай алуға болады бетінде. Бағдарламаңыз бойынша не тиесілі екенін білмесеңіз, ЖОБ бетінің фотосын WhatsApp +7 (776) 850-11-55 нөміріне жіберіңіз — позицияны, өлшемді және санын айтып береміз.
Жиі қойылатын сұрақтар
Мүгедектіктің қай тобы ең ауыр
Бірінші. Ол адамға тұрақты бөгде көмек қажет болатын күрт айқын бұзылулар кезінде белгіленеді. Үшінші топ — ең жеңіл.
Жәрдемақы алып, бір мезгілде жұмыс істеуге бола ма
Иә. Мүгедектік бойынша жәрдемақы жұмысқа орналасуға қарамастан төленеді. Жұмыс істегенде ЖОБ-тың кәсіптік бөлігіндегі ұсынымдарды сақтау маңызды.
Қайта куәландыруда топ өзгеруі мүмкін бе
Иә. Жағдай жақсарса, топты төмендетуі немесе мүгедектікті алып тастауы мүмкін, нашарласа — жоғарылатуы мүмкін. Нашарлаған кезде мерзімді күтпей, дәрігерден қайта сараптамаға жолдама сұрауға болады.
«Қайта куәландыру мерзімінсіз мүгедектік» нені білдіреді
Бұл мерзімсіз топ: МӘС-тен қайта-қайта өтудің қажеті жоқ. Ол жақсару күтілмейтін қайтымсыз бұзылуларда, сондай-ақ кейбір жағдайларда зейнет жасындағы адамдарға белгіленеді.
Подгузниктер саны мүгедектік тобына байланысты ма
Жоқ. Бұйымдардың саны мен түрін топтың нөмірі емес, медициналық көрсетілімдер бойынша ЖОБ анықтайды. Норма жетпесе, бағдарламаны дәрігер мен МӘС арқылы қайта қарауға болады.
МӘС шешімімен келіспесе не істеу керек
Шешімді алған күннен бастап үш ай ішінде шағым беріңіз. Ол 20 жұмыс күні ішінде қаралады. Одан кейін де келіспесеңіз, шешімге сотта дау айтуға болады.
