Қазақстанда мүгедектік автоматты түрде берілетін аурулар тізімі жоқ. Медициналық-әлеуметтік сараптама (МӘС) диагнозды емес, ағза функцияларының қаншалықты тұрақты бұзылғанын және бұл өмірді қалай шектейтінін бағалайды: өзіне-өзі қызмет көрсету, жүріп-тұру, жұмыс істеу, қарым-қатынас жасау қабілеті. Сондықтан бір диагноз бір адамға топ береді, ал басқасына — жоқ. Мүгедектік көбіне инсульттан кейін, онкологияда, стомаларда, жамбас ағзалары функцияларының бұзылуында, БЦС-та, ауыр қант диабетінде, ампутацияларда, көру мен есту бұзылыстарында белгіленеді.
Неге диагноздың өзі мүгедектік бермейді
Ең жиі кездесетін қате түсінік — «менде осындай ауру бар, демек маған топ тиесілі». Шын мәнінде МӘС басқа сұрақ қояды: адам енді нені өзі жасай алмайды және бұл қаншалықты тұрақты.
Сарапшылар тіршілік әрекетінің жеті санатын бағалайды:
Өзіне-өзі қызмет көрсету — адам өзі тамақтана, киіне, жуына, дәретханаға бара ала ма.
Жүріп-тұру — өз бетінше, тірекпен немесе тек басқа адамның көмегімен жүре ме.
Еңбек әрекеті — бұрынғы орнында, жеңілдетілген жағдайда жұмыс істей ала ма немесе мүлдем істей алмай ма.
Оқу — жаңа білім мен дағдыларды меңгеру қабілеті.
Бағдарлау — уақыт пен кеңістікте бағдарлау қабілеті.
Қарым-қатынас — сөйлеу, сөзді түсіну, байланыс жасау қабілеті.
Мінез-құлықты бақылау — өз әрекеттерін ұғыну және бақылау қабілеті.
Әр шектеу үш дәрежемен бағаланады. Кемінде бір санат бойынша үшінші дәреже — I топқа, екінші — II топқа, бірінші — III топқа негіз. Топтар туралы толығырақ — «Қазақстандағы мүгедектік топтары: I, II және III топтың айырмашылығы» мақаласында.
«Тұрақты» деген сөз де маңызды. Мүгедектік аурудың өткір кезеңінде емес, емдеу мен оңалтудан кейін бұзылыстар сақталғанда белгіленеді. Айқын бұзылыстары бар қайтымсыз ақаулар мен емделмейтін аурулар — ерекшелік.
Мүгедектік жиі белгіленетін жағдайлар топтары
Төменде тұрақты шектеулерге жиі әкелетін жағдайлар берілген. Бұл топтың кепілі емес, бағдар ғана: шешімді әрдайым МӘС құжаттар бойынша қабылдайды.
Инсульт пен бас-ми жарақаттарының салдары — салдану мен парездер, сөйлеу, ес, үйлесім бұзылыстары.
Онкологиялық аурулар — әсіресе операциялардан кейін, айқын интоксикациямен немесе метастаздармен, сондай-ақ емдеу салдарымен.
Стомалар — ішекке немесе зәр шығару жолдарына жасалған операциялардан кейінгі колостома, илеостома, уростома.
Жамбас ағзалары функцияларының бұзылуы — несеп пен нәжісті ұстамау, тұрақты катетерлеу қажеттілігі.
БЦС және жүйке жүйесінің басқа аурулары — шашыраңқы склероз, Паркинсон ауруы, жұлын жарақаттарының салдары.
Ауыр қант диабеті — бүйрек, көз, аяқ тамырларының зақымдануымен, ампутациялармен.
Ампутациялар және аяқ-қол ақаулары.
Көру мен есту бұзылыстары — едәуір төмендеу немесе толық жоғалту.
Жүрек, өкпе, бүйректің ауыр аурулары — функцияның айқын жеткіліксіздігімен.
Психикалық бұзылыстар мен ақыл-ой кемістігі — бағдарлаудың, қарым-қатынастың және мінез-құлықты бақылаудың айқын бұзылуымен.
Мысалдар: колостома, ұстамау, инсульт салдары
Колостома. Стоманың болуы топқа автоматты негіз емес. МӘС стома уақытша ма, тұрақты ма, асқынулар бар ма, адам күтімді қалай жасайды, жұмыс істей ала ма — соған қарайды. Егер стома тұрақты болса және еңбек әрекеті мен өзіне-өзі қызмет көрсетуді шектесе, топ әдетте белгіленеді, ал ЖОБ-қа калоқабылдағыштар мен күтім құралдары енгізіледі. Калоқабылдағышты қалай таңдау керектігін «Калоқабылдағыш: бір компонентті ме, екі компонентті ме» мақаласында талдадық.
Несеп немесе нәжісті ұстамау. Ұстамаудың өзі мүгедектіктің жалғыз негізі сирек болады. Бірақ егер ол тұрақты болса, басқа бұзылыстармен — инсульттан, омыртқа жарақатынан, операциялардан кейін, БЦС кезінде — қатар жүрсе және өзіне-өзі қызмет көрсетуді шектесе, топты анықтау кезінде ескеріледі. Сонда ЖОБ-қа жөргектер, сіңіргіш төсемдер, урологиялық төсемдер, катетерлер және несеп қабылдағыштар енуі мүмкін.
Инсульт салдары. Инсульттан кейін МӘС-ке әдетте өткір кезең өтіп, оңалтудан кейін бұзылыстар сақталғанда жолдайды. Топ не қалғанына қарай анықталады: адам жүре ала ма, өзіне-өзі қызмет көрсете ала ма, сөйлей ала ма, бағдарлай ала ма. Бірінші топ жиі кейіннен қайта куәландырумен мерзімге белгіленеді — мерзімдер туралы толығырақ «Мүгедектік қанша мерзімге беріледі және қайта куәландыру қалай өтеді» мақаласында.
Шектеулерді қандай құжаттар растайды
МӘС шешімді медициналық құжаттар бойынша қабылдайды, сондықтан оларда диагноздар ғана емес, адамның нені жасай алмайтыны да сипатталуы тиіс.
Стационарлардан үзінділер — операциялар, асқынулар, шығару кезіндегі жағдай сипатталған.
Бейінді мамандардың қорытындылары — невролог, онколог, хирург, уролог, офтальмолог, сурдолог және басқалар.
Тексеру нәтижелері — талдаулар, УДЗ, КТ, МРТ, көру мен есту зерттеулері.
Оңалту туралы мәліметтер — не жүргізілді және нәтижесі қандай.
Шектеулердің сипаттамасы — тұрмыста көмек керек пе, адам жүре ала ма, дәретханаға бара ала ма, несеп шығаруды бақылай ала ма.
Жұмыс істейтіндерге — жұмыстың сипаты мен еңбек жағдайлары туралы мәліметтер.
Кеңес: дәрігерге барар алдында адамның нені өзі жасайтынын, ал неде көмек қажет екенін жазып алыңыз. Мұны медициналық құжаттамада көрсетуді дәрігерден сұраңыз — топ та, ЖОБ-тағы оңалту құралдарының жиынтығы да осыған тікелей байланысты. Процесс қадам бойынша «Қазақстанда мүгедектікті қалай ресімдеуге болады: емханадан МӘС-ке дейін қадам бойынша» мақаласында сипатталған.
Бас тартса, не істеу керек
Бас тарту көбіне «сай келмейтін аурумен» емес, құжаттарда тұрақты шектеулер туралы деректердің жеткіліксіздігімен байланысты.
Себебін біліңіз. Ол МӘС шешімінде көрсетіледі.
Шешімге шағымданыңыз. eOtinish арқылы Әлеуметтік қорғау саласындағы реттеу және бақылау комитетінің аумақтық департаментіне медициналық құжаттарды қоса беріп, шағым беріңіз. Нәтиже өзгермесе — сотқа жүгінуге болады.
Қосымша тексеріліңіз. Дәрігермен бірге жетіспейтін қорытындылар мен тексеру нәтижелерін жинап, оңалтудан өтіп, біраз уақыттан кейін МӘС-ке қайта жолдама алыңыз.
Нашарлағанда қайта жүгініңіз. Жағдай нашарласа, күтпеңіз — жаңа жолдаманы учаскелік дәрігер береді.
Бұл жағдайларда қандай ТОҚ тиесілі
Мүгедектік белгіленгеннен кейін МӘС жеке оңалту бағдарламасын (ЖОБ) жасайды. Аталған жағдайлардың көбінде оған тегін берілетін гигиена және күтім құралдары кіреді:
стомаларда — калоқабылдағыштар мен стома күтімі құралдары;
несеп шығару бұзылыстарында — катетерлер мен уропрезервативтер, несеп қабылдағыштар;
ұстамау кезінде және төсек тартып жатқандарға — ересектерге арналған жөргектер және сіңіргіш төсемдер;
балаларға — балалар жөргектері.
«Портсиб» ЖШС — Әлеуметтік қызметтер порталындағы аккредиттелген жеткізуші. Порталда бізді таңдаңыз, сонда ЖОБ бойынша бұйымдар Қазақстан бойынша тегін жеткізіледі. Тапсырысты қалай ресімдеу керектігі — ӘҚП арқылы қалай алуға болады бетінде, ЖОБ-ты қалай оқу керектігі — «ЖОБ дегеніміз не және сізге қандай ТОҚ тиесілі екенін қалай білуге болады» мақаласында. Сұрақтар — WhatsApp: +7 (776) 850-11-55.
Жиі қойылатын сұрақтар
Мүгедектік міндетті түрде берілетін аурулар тізімі бар ма?
Жоқ. Шешім функциялардың бұзылу дәрежесі мен тіршілік әрекетінің шектелуіне қарай қабылданады. Тек топ қайта куәландыру мерзімінсіз белгіленетін қайтымсыз ақаулар мен аурулар тізбесі бар.
Колостома кезінде мүгедектік беріле ме?
Көбіне иә, әсіресе еңбек әрекеті мен өзіне-өзі қызмет көрсетуді шектейтін тұрақты стома кезінде. Бірақ шешімді МӘС құжаттар бойынша қабылдайды.
Несепті ұстамау кезінде мүгедектік беріле ме?
Ұстамаудың өзі сирек негіз болады. Ол басқа бұзылыстармен бірге ескеріледі — инсульттан, жарақаттардан, операциялардан кейін, неврологиялық ауруларда.
Инсульттан кейін қандай топ береді?
Оңалтудан кейін қандай бұзылыстар сақталғанына байланысты: орташа бұзылыстарда III топтан бастап, адамға тұрақты көмек қажет болса, I топқа дейін.
Неге бір диагнозбен адамдардың топтары әртүрлі?
Себебі МӘС диагнозды емес, шектеу дәрежесін бағалайды. Бір адамға ауру жұмыс істеуге және өзіне қызмет көрсетуге кедергі келтіреді, ал екіншісінің өміріне әсері аз.
Мүгедектіктен бас тартса, не істеу керек?
Шешімге eOtinish арқылы шағымданып, қосымша тексеріліп, МӘС-тен қайта өту керек. Жағдай нашарласа, жолдаманы кез келген уақытта қайта алуға болады.
